Πλατεία ηρώων

Η Πλατεία Ηρώων, το κύκνειο άσμα του Τόμας Μπέρνχαρντ, δίχασε κοινό και κριτικούς όσο κανένα άλλο έργο της πρόσφατης λογοτεχνικής παραγωγής στον γερμανόφωνο χώρο. Η πρεμιέρα του δράματος δόθηκε στο Μπούργκτεατερ, στις 4 Νοεμβρίου του 1988 και ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών, αλλά από την άλλη απέσπασε και τις έντονες επευφημίες ενός μεγάλου μέρους του κοινού, το οποίο είχε το θάρρος να αντιμετωπίσει με κριτική διάθεση το πρόσφατο ιστορικό παρελθόν του. Ο χρόνος του έργου είναι η μέρα της κηδείας του καθηγητή μαθηματικών Γιόζεφ Σούστερ και ο τόπος είναι το διαμέρισμα της οικογένειας Σούστερ στην Πλατεία Ηρώων, από όπου και αυτοκτόνησε ο καθηγητής, βουτώντας στο κενό. Πιο επίκαιρο από ποτέ, το έργο προφητεύει, με τη γνωστή γοητεία της γραφής του Μπέρνχαρντ, τη σημερινή άνοδο εξτρεμιστικών οργανώσεων, τις πρακτικές φυλετικού διαχωρισμού και εθνικιστικών προκαταλήψεων. (Από την παρουσίαση της έκδοσης) Τη δεκάτη πέμπτη Μαρτίου του 1938, στην Πλατεία Ηρώων (Heldenplatz) της Βιέννης, ο Χίτλερ διακήρυξε την προσάρτηση της Αυστρίας στο Ράιχ, μπροστά σ' ένα πλήθος 200. 000 Αυστριακών, οι οποίοι ζητωκραύγαζαν ξέφρενα. Η υπόθεση του δράματος συνδέεται στενά μ' αυτό το γεγονός: Τον Μάρτιο του 1988, ακριβώς πενήντα χρόνια μετά την εισβολή του Χίτλερ στην Αυστρία, ο Εβραίος καθηγητής Γιόζεφ Σούστερ αυτοκτονεί πέφτοντας απ' το παράθυρο του διαμερίσματός του στην Πλατεία Ηρώων. O Claus Peymann, ο νέος καλλιτεχνικός διευθυντής του Μπούργκτεατερ, προσέγγισε τον Μπέρνχαρντ και του ζήτησε να γράψει το έργο, το οποίο θα ανέβαινε στη σκηνή του το φθινόπωρο του 1988, με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων του ιστορικού θεάτρου. Ο Μπέρνχαρντ στην αρχή αρνήθηκε, με τη δικαιολογία ότι δεν γράφει ποτέ έργα κατά παραγγελία, τελικά όμως υπέκυψε στη φορτική πίεση του Πάιμαν και έγραψε το έργο Heldenplatz (Πλατεία Ηρώων). Η πρεμιέρα του δόθηκε στις 4 Νοεμβρίου του 1988. Το κύκνειο άσμα του Μπέρνχαρντ είναι σκληρό, περίπλοκο, πρωτόγονο και αποκαλυπτικά διαυγές. Η αριστουργηματική πρώτη σκηνή παίζει με τις απουσίες και τις παρουσίες, με τους ζωντανούς και τους νεκρούς. Αγγίζει το θέμα, αναδεικνύει πτυχές του, τις οριοθετεί, όχι μόνο για να τις καταστήσει σαφείς, αλλά για να ανοίξει τον επόμενο, ευρύτερο κύκλο γεγονότων και πράξεων. Η ματιά ταλαντεύεται διαρκώς ανάμεσα στον μικρόκοσμο της καθημερινής ζωής των πρωταγωνιστών και τον μακρόκοσμο της ανθρώπινης κατάστασης. Τα πρόσωπα του δράματος δεν έχουν ούτε δίκιο ούτε άδικο, οι ζώντες δεν απαντούν για λογαριασμό των νεκρών. Ο λεκτικός καταιγισμός υπερβαίνει ακόμη και αυτούς τους χαρακτήρες, οι οποίοι βρίσκονται σε κατάσταση σοκ. Τα πρόσωπα αυτά, όργανα της φωνής του συγγραφέα, είναι η έκφραση της δυσφορίας του, ο προσωπικός του πόλεμος, η οργή του εναντίον του εθνικοσοσιαλισμού, του καθολικισμού, του " ψευδοσοσιαλισμού", εναντίον των υπερφίαλων, αγράμματων πολιτικών και των διεφθαρμένων συνδικαλιστών. (Θωμάς Σκάσσης, Εφημερίδα των Συντακτών, 13/3/2016)