Przemiany zachodzące w kulturze polskiej między okresem pozytywizmu a przełomem wieku XIX i XX, czyli czasem kształtowania się nowoczesnej świadomości narodowej i „ dojrzewania” Polaków po popowstaniowej traumie do niepodległości i suwerenności, są niedostatecznie opisane, a ich postrzeganie obrosło w liczne stereotypy i uproszczenia. Panowało przekonanie, że pozytywizm był postawą sprzeczną z nacjonalizmem. W istocie stworzył on jednak podstawy pod światopoglądowe i programowe założenia ruchu narodowego. Z całą mocą ujawniło się to w dobie rewolucji 1905 roku. Książka ma charakter interdyscyplinarny. Autorzy podejmują zagadnienie kontynuacji pozytywistycznych idei w ruchu narodowym i kulturze polskiej wielopłaszczyznowo, w sposób zróżnicowany metodologicznie Znajdziemy tu zarówno klasyczne rozprawy historyczne, jak też pogłębione prace interpretacyjne, dotyczące twórczości i myśli pisarzy oraz działaczy społecznych (Tomasz Teodor Jeż, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Adam Krechowiecki).
