Z dziejów współzawodnictwa Anglii i Niemiec, Rosji i Polski

I dlatego moment ów XVI-XVII w. jest tak ważny, gdyż owa rywalizacja gospodarcza dwóch państw na północy Moskwy i Polski ma swój równoważnik w rywalizacji handlowej na zachodzie Anglii i Niemiec. Dzieje tej rywalizacji zahaczają bezpośrednio o dzieje Polski, wyświetlają ową rolę pomocniczą, jaką Polska odegrała w walce ekonomicznej między Niemcami a Anglią, a po wtóre rzucają światło na całkiem nieznane początki ekspansji handlowej Anglii, która się dokonała na morzem Bałtyckim. Wpływ zaś tego zwycięstwa Anglii pod względem ekonomicznym był nieobliczalnej doniosłości, jak o tym świadczą dzieje polityczne Europy w ciągu trzech ostatnich stuleci, gdyż Niemcy straciwszy rynek moskiewski, musiały zrezygnować ze swej przodującej roli pod względem handlowym, a tak samo ustąpiły z areny dziejów Europy, jako czynnik pierwszorzędnej doniosłości na polu międzynarodowym. Spis treści. Żegluga narewska Rozdział I. Handel moskiewski a Niemcy. I. Zaczątki polityki handlowej. Organizacje kupieckie średniowieczne. Ich rozwój kosztem interesów miejscowej ludności. Przykłady we Francji i w Anglii. Nowożytny okres popierania handlu przez państwo. Rozkład dawnych związków kupieckich. Wpływ na „ Hanzę narodu niemieckiego”..... 9 II. Otwarcie m. Bałtyckiego. Zyski stąd płynące dla handlu niderlandzkiego i angielskiego. Skargi hanzeatów. Żegluga na wschód i na zachód. Stosunek handlu północno - europejskiego do oceanicznego po odkryciu Ameryki. Handel daleki europejski i kolonialny do połowy XVII w.......... 16 III. Handel z Moskwą - podstawa rozkwitu Hanzy. Upadek Nowogrodu Wielkiego i zmiana centrów handlu. Rewal i Wyborg, tudzież Narwa. Charakter handlu moskiewskiego morskiego. Przywóz głównie materiałów wojennych. Stosunek Moskwy bierny pod względem handlowym do krajów zachodnio-europejskich. Walka o Inflanty i zakaz żeglugi narewskiej. Jego praktyczne znaczenie. Udział różnych państw w handlu moskiewskim...... 20 Rozdział II. Gdańsk a handel zamorski Rzeczpospolitej I. Drogi lądowe dla handlu z Moskwa. Upadek ich skutkiem żeglugi narewskiej. Rywalizacja hanzeatów z państwem litewsko-polskim w handlu moskiewskim. Zabiegi Zygmunta Augusta o zwrócenie dróg handlowych do Prus. Polityka ostatnich dwóch Jagiellonów w stosunku do Prus... 28 II. Wzrost spławu koronnego. Koniunktura wielkoświatowa. Sieć hydrograficzna i warunki fizjograficzne. Ujście Wisły i jego klucze .......... 31 III. Gdańsk jako pierwszorzędny port na Bałtyku. Przywóz i wywóz gdański............ 40 IV. Obrót pieniężny i bilans handlowy Rzeczpospolitej. Zboże-nadwyżka bilansu czynnego nad biernym. Przeciwieństwo handlu Rzeczpospolitej z Zachodem wywozowego, do handlu ze wschodem-przywozowego. Odpływ pieniądza i ekspansja polityczna Polski na Wschód . . 48 V. Monopol handlowy Gdańska. Wyłączenie z handlu obywateli. Skargi szlachty na sztuczne obniżanie cen. Wzrost majątków mieszczan. Operacje kredytowe. Przewaga miast pruskich w handlu spławnym Rzeczpospolitej 54 Rozdział III. Interesy handlowe na Bałtyku w wojnie siedmioletniej. I. Walka o „ dominium maris Baltici”. Sojusz Danii z Polską i Lubeką. Rozbieżność interesów merkantylnych mocarstw. Cel sojuszu — walka ze Szwecją 63 II. Udział Polski w zbrojeniach na morzu. Neutralność Gdańska. Burgrabia Klefeld i „ societas leonina”. Blokada handlowa Szwecji a interesy Gdańszczan. Zamknięcie Sundu (1565)......... 68 III. System kaperski Zygmunta Augusta. Niechęć doń Gdańszczan i represje obcych mocarstw. Stanowisko Danii i Lubeczan ....... 72 IV. Rywalizacja w łonie Hanzy: Lubeka i Gdańsk. Poselstwo Solikowskiego i Kłoczewskiego do Lubeki i Kopenhagi .... 78 V. Pośrednictwo Zygmunta Augusta w sporze duńsko-szwedzkim. Wzrastający antagonizm do Danii. Traktat szczeciński i żegluga narewska. Przywileje Hanzeatów w Szwecji. Zygmunt August kontynuuje swą politykę względem Moskwy w sojuszu ze Szwecją. Gdańsk reguluje rachunki między Danią a Rzpltą . . 82 Kompania wschodnia w Prusach za Elżbiety. Rozdział I. „ Odważni kupcy” i „ kompania wschodnia”. I. Zawiązki handlu bałtyckiego Anglików. „ Prussian Company”. Zatargi Gdańska z Anglikami. Próby Anglików przeniesienia się do Elbląga. Dekret Edwarda VI, zawieszający przywileje Hanzy. Anglicy i targ wewnętrzny Rzeczpospolitej. Otwarcie jego na mocy zezwolenia Gdańska ....... 91 II. Dwie odnogi handlu wschodniego Anglików, lądowa i morska. Gdańsk i londyński Steelyard. Wojna ekonomiczna między Anglią a Gdańskiem. Założenie kompanii wschodniej.......... 97 III. „ Merchants Adventurers” i handel na zachodzie. Układ hamburski i założenie kompanii wschodniej ..... 102 IV. Sfera operacji handlowych Anglików na wschodzie. Ustrój kompanii wschodniej i organizacja handlu . . 106 Rozdział II. Elbląg i Emden. I. Warunki geograficzne rozwoju Elbląga. Zatarg Gdańska z Rzeczpospolitą i stanowisko wobec niego Elblążan. Polityka Zygmunta Augusta i Stefana Batorego, popierająca rozwój Elbląga. Wybór siedziby kompanii wschodniej w Elblągu. Opozycja Gdańszczan. Poszukiwanie zastępstwa w Danii i w Polsce. Układ angielsko-elbląski.... 114 II. Sprawa przywilejów hanzeatyckich w Anglii. Stefan Batory i Hanza. Zastępstwo króla polskiego u Elżbiety. Sprawa pomocy dla Rzeczpospolitej w wojnie moskiewskiej ze strony Hanzy. Zjazd lubecki w 1579 r. i uchwała wypędzenia Anglików ze stałego lądu........................ III. Emden i Elbląg, dwa główne składy Anglików na stałym lądzie. Zabiegi Hanzy o ich zniesienie u cesarza Maksymiliana II i u króla polskiego Stefana Batorego. Poselstwo Lisemanna na Litwę 1580 r. Mandat przeciw Elblążanom. Zjazd luneburski 1580 r. i ponowne poselstwo hanzeatyckie do Polski................. Rozdział III. Zatarg Gdańska z Elblągiem. I. Sprzeczności w łonie Hanzy. Poparcie Elblążan u Stefana Batorego ze strony królowej Elżbiety. Poselstwo Rogersa i Salkinsa do Elbląga i do Warszawy Koncept przywileju królewskiego dla kompanii wschodniej ....... II. Proces unaradawiania się organizacji handlowych. Sejm w Augsburgu (1582) i jego uchwały przeciw Anglikom. Zlekceważenie ich przez królową Elżbietę. Sprawa potwierdzenia układu elbląskiego przez króla Stefana Batorego.... III. Nowe poselstwo z Anglii Herberta i Salkinsa do Polski. Spór między Gdańskiem a Elblągiem. Komisja elbląska (1584). Sprawa angielska na zjeździe lubelskim. Zachowanie się względem niej senatorów i króla . . IV. Komisja lubartowska. Jej skład. Uchwała przeciwna monopolowi handlowemu Gdańska. Kwestia palowego w Elblągu. Przywilej czy traktat? Odesłanie do króla. Sejm w r. 1585. Traktat o palowym Stefana Batorego w Gdańsku i wpływ jego na losy układu elbląsko-angielskiego...... Rozdział IV. Upadek Hanzy a rozkwit Gdańska. I. Rozkwit Elbląga i obrót handlowy kompanii angielskiej. Zmiana na niekorzyść Hanzy. Rola jej w zatargu hiszpańsko-angielskim. Klęska niezwyciężonej Armady i wpływ jej na Hanzę.......... 158 II. Zmiana tronu w Polsce. Ściganie kontrabandy hiszpańskiej przez Anglików i konfiskaty okrętów oraz towarów hanzeatyckich. Skargi Gdańszczan i „ nowy kurs” Zygmunta III... 163 III. Plany ligi północnej przeciw Anglii i Holandii. Jan III i Filip II. Udział w tych planach Polski. Aleksander ks. Parmy i pomoc Hanzy. Sprawa zerwania stosunków handlowych z Anglią i Holandią. Dwie ligi katolickie: na zachodzie przeciw różnowiercom i na wschodzie przeciw Turcji. Udział w nich Zygmunta III…. 168 IV. Mandat cesarski z roku 1597 przeciw Anglikom-jego geneza. Zniesienie składu hanzeatyckiego w Londynie przez Elżbietę (1598). Akcja Zygmunta III równoległa do cesarskiej. Poselstwo Działyńskiego do Holandii i do Anglii. Lisemann i układy o przywileje Hanzy. Wyjęcie „ poddanych polskich” przez Elżbietę spod banicji, ogłoszonej na kupców hanzeatyckich w Anglii i następstwa tego faktu............. 175 Droga na Wschód i rynek Moskwy. Rozdział I. Żegluga północna do ujścia Dźwiny. I. Próby przywrócenia handlu ze wschodem od strony Polski i Moskwy. Otwarcie żeglugi do portu św. Mikołaja przez Anglików. Założenie „ Muscovy Company” i pierwszy przywilej dla Anglików 1555. Opis handlowo-geograficzny krajów Moskwy. Droga na wschód przez Astrachań... 185 II. Żegluga północna do ujścia Dźwiny. Przyczyny wzrostu jej a upadek żeglugi narewskiej. Przywilej Iwana IV z r. 1567 ...... 195 III. Zakres handlu północnego Anglików. Klęska Hanzeatów. Obawy Szwecji i Polski przed żeglugą północną. Pierwsze próby Flamandów i Francuzów usadowienia się przy ujściu Dźwiny. Monopol Anglików w handlu północnym Moskwy....... 200 Rozdział II. Wzrost rynku moskiewskiego i upadek handlu w Polsce. I. Przewaga handlowa Polski i Szwecji nad Moskwą. Próżne zabiegi Hanzy o przywrócenie dawnych składów. Okres smuty. Plan zajęcia ziemi dźwińskiej na rzecz kompanii moskiewskiej. Zabiegi Holendrów o uzyskanie przywilejów u króla Zygmunta III na handel z Moskwą. Okres przewagi Anglików na rynku wewnętrznym moskiewskim.... 206 II. Polska i Moskwa pod względem handlowym. Handel zbożowy Rzeczpospolitej i pierwsze jego zachwianie się skutkiem utraty portu Rygi. Moskwa, jako dostawczym zboża na zachód....... 215 III. Wzrost polityczny Moskwy skutkiem handlu. Misja des Hayes’a do Moskwy i barona de Charnace do Polski. Kompania północna francuska. Rozmiary handlu zagranicznego Moskwy w drugiej połowie XVII wieku. Obniżenie się ruchu wywozowego Gdańska. Środki zaradcze: budowa kanałów-projekty Gdańszczan i Władysława. Pierwsze zwycięstwa ekonomiczne Moskwy nad Polską...... 223 Przypisy .... 233